Call for papers

Call for Papers: Badania artystyczne w sztukach performatywnych w Europie Środkowo-Wschodniej

W 2021 roku na łamach „Didaskaliów. Gazety Teatralnej” ukazał się blok tematyczny zatytułowany „Badania artystyczne”. Otwierający go artykuł Rozruchy badawczo-artystyczne w sztukach performatywnych: zbliżenie na taniec, ruch i choreografię autorstwa Tercetu ¿Czy badania artystyczne? (Paulina Brelińska-Garsztka, Zofia Małkowicz-Daszkowska, Zofia Reznik) proponował podwójną ramę konceptualną: z jednej strony glokalne ujęcie badań artystycznych, z drugiej – perspektywę sztuk performatywnych.

Dziś chcemy rozwinąć tę propozycję, rozszerzając pole refleksji o kraje Europy Środkowo-Wschodniej oraz o wykraczający poza taniec i choreografię zakres praktyk performatywnych.

We wspomnianym artykule Tercet zaproponował następującą definicję badań artystycznych (BA):

Badania artystyczne to obszar niejednorodnych praktyk sytuujących się pomiędzy nauką i sztuką oraz innymi dziedzinami aktywności społecznej, których celem jest wytwarzanie i wymiana wiedzy. Stanowią wynik łączenia – w dowolnych kombinacjach – nauk społecznych, humanistycznych, ścisłych, przyrodniczych, sztuk wizualnych, performatywnych, muzycznych, dizajnu, architektury, praktyk kuratorskich, działań społecznie zaangażowanych, a nawet biznesu. Pojedynczy projekt BA zawiera indywidualne proporcje „domieszek” wiedzy, metod, narzędzi, języków, estetyk i postaw, wywodzących się również z obszarów, pól czy zakamarków spoza powyższego katalogu – nie ma jednej receptury na badania artystyczne. BA koncentrują się na praktyce, porządkują treści, w różnorodnych formatach prezentują wnioski i wyniki twórczego śledztwa (…). BA pokrewne są pojęciu artistic research (…), jednak postrzegamy je glokalnie – także w kontinuum eksperymentalnych tradycji polskiego pola sztuki, m.in. neoawangardowych eksperymentów z lat siedemdziesiątych XX wieku.

Propozycja ta zakładała poszukiwanie lokalnych genealogii praktyk badawczo-artystycznych. Obecnie chcemy sprawdzić, czy i w jaki sposób kraje Europy Środkowo-Wschodniej – rozumianej jako niejednorodny obszar obejmujący kraje wyszehradzkie, bałtyckie, bałkańskie oraz wybrane kraje Europy Wschodniej (Polska, Czechy, Słowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Słowenia, Chorwacja, Litwa, Łotwa, Estonia, Ukraina, Białoruś, Mołdawia) – wykształciły odmienne (podobne do siebie lub zupełnie oryginalne) genealogie badań artystycznych. Region Europy Środkowo-Wschodniej nie uczestniczył w formowaniu dominujących zachodnich dyskursów artistic research, a jego postsocjalistyczna historia, odmienna dynamika transformacji oraz specyfika struktur instytucjonalnych mogą generować inne modele relacji między sztuką i nauką. W wielu kontekstach regionu badania artystyczne wciąż mają nieustalony status historyczny, teoretyczny i instytucjonalny. Zachodnie, bardziej ugruntowane dyskursy i sieci wsparcia stają się punktem odniesienia – czasem także przedmiotem aspiracji – co rodzi ryzyko bezrefleksyjnego transferu modeli teoretycznych i organizacyjnych, nieprzystających do lokalnych warunków.

Choć badania artystyczne w Polsce zyskują stopniowo opracowania dyskursywne w kontekście sztuk wizualnych (publikacje Wydawnictwa Bęc Zmiana, m.in. w ramach „Notesu na 6 Tygodni”, „Czasu Kultury”), sztuki performatywne (rozumiemy je jako takie, w których działanie jest prymarne wobec obiektu, np. teatr, performans, taniec, choreografia, sztuki społeczne) pozostają na marginesie zarówno samoświadomego kształtowania tego nurtu, jak i jego opracowań teoretycznych. Dominacja teatrów repertuarowych, nastawionych na szybki efekt w postaci premiery, nie sprzyja praktykom sytuującym się na pograniczu teorii i praktyki. Mimo to w polu sztuk performatywnych eksperymentalne koncepcje badawczo-artystyczne są liczne, rozwijają się wbrew warunkom instytucjonalnym i są źródłem alternatywnych modeli tworzenia sztuki i budowania relacji z publicznością. Ich rozwój wymaga jednak stabilnych warunków pracy, czasu oraz akceptacji nieprzewidywalności procesu. W wielu kontekstach (tu odwołujemy się do doświadczeń polskich, nie projektując ich na inne kraje regionu) praktyki te funkcjonują więc obecnie w warunkach prekarności i instytucjonalnej marginalizacji.

Interesuje nas przecięcie dwóch obszarów pozostających w cieniu dominujących narracji: regionu Europy Środkowo-Wschodniej oraz sztuk performatywnych. Oba te pola funkcjonują wobec mocniejszych modeli artistic research oraz badań artystycznych w sztukach wizualnych jako peryferyjne – a ich skrzyżowanie pozwala postawić pytanie o alternatywne genealogie, modele instytucjonalne i sposoby wytwarzania wiedzy, które nie zostały dotąd dostatecznie opisane.

Do tej pory nie powstała żadna szersza publikacja, która próbowałaby uchwycić proponowaną przez nas tematykę. Projektowany cykl tekstów ma więc na celu zmapowanie pola badań artystycznych w sztukach performatywnych w Europie Środkowo-Wschodniej oraz wzmocnienie i pogłębienie dyskursu na ich temat.

Zapraszamy do wysyłania propozycji tekstów, które:

1. są próbą stworzenia podstaw dyskursu teoretycznego na temat BA w sztukach performatywnych w Polsce oraz w Europie Środkowo-Wschodniej;     
2. mapują, opisują i analizują istniejące w tym polu praktyki i sposoby dzielenia się nimi;
3. wchodzą w krytyczny dialog z istniejącymi dyskursami wokół performance as research, performative research, movement research itp.;
4. w krytyczny sposób śledzą potencjalne genealogie praktyk na pograniczu sztuk performatywnych i nauki w Europie Środkowo-Wschodniej;
5. podejmują refleksję nad specyfiką BA w sztukach performatywnych w odniesieniu do innych dyscyplin np. BA w sztukach wizualnych, społecznych, antropologii.
6. problematyzują instytucjonalny, dyscyplinarny i ekonomiczny kontekst praktykowania badań artystycznych w sztukach perfromatywnych;
7. są autoetnograficznymi narracjami dotyczącymi praktyk osób prowadzących BA;
8. urefleksyjniają rolę BA w instytucjonalnej i pozainstytucjonalnej edukacji artystycznej oraz naukowej (na różnych szczeblach kształcenia - w tym doktoratach artystycznych);
9. omawiają relacje między naukami ścisłymi, społecznymi i humanistycznymi oraz praktykami artystycznymi w badaniach artystycznych i badaniach opartych na praktyce;
10. zastanawiają się nad transformacyjnym wymiarem BA – ich sprawczością, przyszłością, potencjałem politycznym i możliwymi zastosowaniami.

Jesteśmy otwarte zarówno na abstrakty tradycyjnych artykułów naukowych, jak i na propozycje prac w niestandardowych, badawczo-artystycznych formatach. Projekty eksperymentalne również będą podlegać zewnętrznej recenzji naukowej. W przypadku formatów wymagających niestandardowych rozwiązań technicznych będziemy konsultować możliwości realizacyjne z redakcją pisma.

Prosimy o przesyłanie abstraktów do 1000 znaków lub 2 minut na adres: monika.kwasniewska@gmail.com

Harmonogram

• Termin nadsyłania propozycji: 24 kwietnia 2026
• Decyzja o przyjęciu: 5 maja 2026
• Termin nadsyłania pełnych prac: 30 lipca 2026
• Przewidywany termin publikacji: druga połowa 2026

Redaktorki prowadzące: Anna Majewska, Zofia Reznik, Monika Kwaśniewska-Mikuła